Oğuz Kağan Destanı M.Ö. 209-174 tarihleri arasında hükümdarlık yapmış olan Hun hükümdarı Mete’nin hayatı etrafında şekillenmiştir. Bütün Türk destanlarında olduğu gibi bu destanın da ilk şekli günümüze ulaşmamıştır.
Oğuz destanı hem mitolojik hem de tarihsel metinlere sahip bir destandır.
İlk önce ilk kişi olan Oğuz yaratılmış, daha sonra yıldızlar alemi, sonra da yeryüzü yaratılmıştır.
Uygurca Oğuz Kağan Destanı’nda, Oğuz’da Tanrı inancı vardır.
Oğuz, bir gün Tanrı’ya yalvarmakta iken karanlık basar. Gökten bir ışık iner. Işığın içinden çok güzel bir kız çıkar. Oğuz, onunla evlenir. Bu kızdan Gün, Ay ve Yıldız adlı üç oğlu olur.
Yine bir gün ava gider. Bir gölün ortasında bir ağaç görür. Bu ağacın kovuğunda bir kız görür. Oğuz Kağan bu kızı da sever, onu da alır. Bu kızdan da Gök, Dağ ve Deniz adlı üç erkek çocuğu olur (Bang ve Arat, 1988: 15-16).
Oğuz Kağan Destanı’nda Türk kozmogonisinin yansımalarını görmek mümkündür.
Gökten ışığın içinden gelen ve ağaç kovuğunda bulunan kızlarla evlilik Türklerin kainatın yaratılışı hakkındaki ilk inanışlarının destana yansımalarıdır.
Çocuklara verilen isimler de tesadüfen verilmemiştir. İlk üç isim yıldızlar âlemini diğerleri yeryüzünü temsil etmektedir (Ercilasun, 2002: 110).
İslamiyet öncesi metinlere göre Oğuz Kağan destanı şöyle:
“Ay Kağan’ın yüzü gök, ağzı ateş, gözleri ela, saçları ve
kaşları kara perilerden daha güzel bir oğlu oldu.
Bu çocuk annesinden ilk sütü emdikten sonra konuştu ve
çiğ et, çorba ve şarap istedi.
Kırk gün sonra büyüdü ve yürüdü.
Ayakları öküz ayağı, beli kurt beli, omuzları samur omzu, göğsü ayı göğsü gibiydi.
Vücudu baştan aşağı tüylüydü.
At sürüleri güder ve avlanırdı.
Oğuz’un yaşadığı yerde çok büyük bir orman vardı.
Bu ormanda çok büyük ve güçlü bir gergedan yaşıyordu.
Bir canavar gibi olan bu gergedan at sürülerini ve insanları yiyordu.
Oğuz cesur bir adamdı.
Günlerden bir gün bu gergedanı avlamaya karar verdi.
Kargı, yay, ok, kılıç ve kalkanını aldı ve ormana gitti.
Bir geyik avladı ve onu söğüt dalı ile ağaca bağladı ve gitti.
Tan ağarırken geldiğinde gergedanın geyiği almış olduğunu gördü.
Daha sonra Oğuz, avladığı bir ayıyı altın kuşağı ile ağaca bağladı ve gitti.
Tan ağarırken geldiğinde gergedanın ayıyı da aldığını gördü.
Bu sefer kendisi ağacın altında bekledi.
Gergedan geldi ve başı ile Oğuz’un kalkanına vurdu.
Oğuz kargı ile gergedanı öldürdü. Kılıcı ile başını kesti.
Gergedanın bağırsaklarını yiyen ala doğanı da oku ile öldürdü ve başını kesti.
Günlerden bir gün Oğuz Kağan Tanrıya yalvarırken karanlık bastı.
Gökten bir gök ışık indi.
Güneşten ve aydan daha parlaktı.
Bu ışığın içinde alnında kutup yıldızı gibi parlak bir ben bulunan çok güzel bir kız duruyordu.
Bu kız gülünce gök tanrı da gülüyor, kız ağlayınca gök tanrı da ağlıyordu.
Oğuz bu kızı sevdi ve bu kızla evlendi.
Günler ve gecelerden sonra bu kız üç oğlan çocuk doğurdu.
Çocuklara Gün, Ay ve Yıldız isimlerini verdiler.
Oğuz ormanda ava çıktığı günlerden birinde göl ortasında bir ağaç gördü.
Ağacın kovuğunda gözü gökten daha gök, saçı ırmak gibi dalgalı, inci gibi dişli bir kız oturuyordu.
Yeryüzü halkı bu kızın güzelliğini görse dayanamaz ölüyoruz derlerdi.
Oğuz bu kızı sevdi ve onunla evlendi.
Günlerden gecelerden sonra Oğuz’un bu kızdan da üç oğlu oldu.
Bu çocuklara Gök, Dağ ve Deniz isimlerini koydular.
Oğuz Kağan büyük bir toy(şenlik) verdi.
Kırk masa ve kırk sıra yaptırdı.
Çeşit çeşit yemekler, şaraplar, tatlılar, kımızlar yediler ve içtiler.
Toydan sonra Beylere ve halka Oğuz Kağan şunları söyledi:
“Ben sizlere kağan oldum
Alalım yay ile kalkan
Nişan olsun bize buyan
Bozkurt olsun bize uran
Av yerinde yürüsün kulan
Dana deniz, daha müren
Güneş bayrak gök kurıkan”
Oğuz Kağan bu toydan sonra dünyanın dört bir tarafına elçilerle şu mektubu gönderdi:
“Ben Uygurların kağanıyım ve yeryüzünün dört köşesinin kağanı olmam gerekir.
Sizden itaat dilerim.
Kim benim emirlerime baş eğerse, hediyelerini kabul eder ve onu dost edinirim.
Kim baş eğmezse, gazaba gelirim.
Onu düşman sayarım.
Onunla savaşır ve yok ettiririm.”
Yine o zamanlarda sağ yanda bulunan Altun Kağan,
Oğuz Kağan’a pek çok altın gümüş ve değerli taşlar hediye etti ve
ona itaat ederek dostluk kurdu.
Oğuz Kağanın sol yanında ise askerleri ve şehirleri çok olan Urum Kağan vardı.
Urum Kağan Oğuz Kağanı dinlemezdi.
Oğuz Kağan’ın isteklerini gene kabul etmedi.
Oğuz Kağan gazaba geldi, bayrağını açtı ve askerleriyle birlikte Urum Kağana doğru yürüdü.
Kırk gün sonra Buz Dağ’ın eteklerine geldi.
Çadırını kurdurdu ve sessizce uyudu.
Tan ağarınca Oğuz Kağanın çadırına güneş gibi bir ışık girdi.
O ışıktan gök tüylü gök yeleli büyük bir erkek kurt çıktı.
Kurt: “Ey Oğuz, sen Urum üzerine yürümek istiyorsun;
Ey Oğuz ben senin önünde yürüyeceğim.” dedi.
Bunun üzerine Oğuz çadırını toplattırdı ve ordusuyla birlikte kurdu izlediler.
Gök tüylü gök yeleli büyük erkek kurt itil Müren denizi yakınındaki Kara dağın eteğinde durdu.
Urum Hanın ordusu ile Oğuz Kağanın ordusu arasında büyük savaş oldu.
Oğuz Kağan savaşı kazandı, Urum Hanın hanlığını ve halkını aldı.
Oğuz Kağan ve askerleri Gök tüylü ve gök yeleli kurdu izleyerek itil ırmağına geldiler.
Oğuz Kağan’ın beylerinden Uluğ Ordu Bey itil ırmağını geçmek için ağaçlardan sal yaptı ve böylece karşıya geçtiler.
Oğuz’un bu buluş hoşuna gittiği için bu Uluğ Ordu Bey’e “Kıpçak” adını verdi.
Gök tüylü gök yeleli kurdu izleyerek yeniden yola devam ettiler.
Oğuz Kağan’ın çok sevdiği alaca atı Buz Dağa kaçtı.
Oğuz Kağanın çok üzüldüğünü gören kahraman beylerinden biri Buz Dağa çıktı ve
dokuz gün sonra alaca atı bularak geri döndü.
Oğuz Kağan atını ve karlarla örtünmüş kahraman beyi görünce çok sevindi.
Atını getiren bu beye:
“Sen buradaki beylere baş ol. Senin adın ebediyen Karluk olsun.” dedi.
Bir süre ilerledikten sonra gök tüylü ve gök yeleli erkek kurt durdu.
Çürçet yurdu adı verilen bu yerde Çürçetlerin kağanı ve
halkı Oğuz Kağana boyun eğmeyince büyük savaş oldu.
Oğuz Kağan, Çürçet Kağını yendi ve halkını kendisine bağladı.
Oğuz Kağan, ordusunun önünde yürüyen bu gök tüylü gök yeleli erkek kurtla Hint, Tangut, Suriye,
güneyde Barkan gibi pek çok yeri savaşarak kazandı ve yurduna kattı.
Düşmanları üzüldü, dostları sevindi.
Pek çok ganimet ve atla evine döndü.
Günlerden bir gün Oğuz Kağanın tecrübeli bilge veziri Uluğ Bey rüyasında bir altın yay ve üç gümüş ok gördü.
Altın yay gün doğusundan gün batısına kadar uzanıyordu.
Üç gümüş ok da kuzeye doğru gidiyordu.
Oğuz Kağan bu rüyayı dinleyince yurdunu oğulları arasında paylaştırdı.”
