TURAN HALKI : Irkutsk Federal Bölgesi
Irkutsk Rusya Federasyonu Sibirya bögesinde bulunan eyalet statüsündedir. Nüfusu 2.600.000 civarında olan eyaletin başkenti de Irkutsk’dur.
Irkutsk bölgesinin toprakları MÖ 1000 yılında iskan edildi.
MÖ 200 yüzyıllarda burada Türkçe konuşan kabileler ortaya çıktı.
MS 800. uncu yüzyıllarda, Baykal toprakları onuncu yüzyıldan itibaren Uygur – Hanlığı / Kitan imparatorluğu’nun bir parçası oldu.
1100. yılında Moğol kabileleri buraya yerleşti. Buryat kabilesi kuruldu.
1200. yılda, bu topraklar Cengiz Han tarafından fethedildi.
1700. yılda, Ruslar bu bölgeye yerleşmeye başladı ve Irkutsk hapishanesini kurdu.
Doğuda Buryat Cumhuriyeti ve Zebaykalski, güneyde Tuva Cumhuriyeti, batıda Krasnoyarsk Krayı ve kuzeyde Saha Cumhuriyeti ile komşudur.
Irkutsk’da yaşayan Tofa (Karagaslar) Türkleri, eski Türk boylarından gelmektedir. Sovyetlerin kuruluşuna kadar Tofalar’ın Suglaan adı ile kendi meclisleri bulunmaktaydı. XX. yüzyıla kadar 8 boya sahip olan Tofalar’ın bu yüzyıldan sonra 5 tane boyları bilinmektedir. Tofa boylarının adları: Kaş, Sarıg-Kaş, Çogdu, Kara-Çogdu, Çeptey. Rusya Federasyonu’nun Irkutsk Oblast’ında, Tıva ve Buryatya sınırına yakın Uda, Biryusa, Kan ve Gutara ırmaklarının civarlarında yaşarlar. Bugün İrkutsk oblastına bağlı Nizhneudinskij rayonuna bağlı Verkhnayay Gutara ve Nerkha Alygdzher köylerinde varlıklarnı devam ettirmektedirler. Ruslar tarafından Hıristiyanlaştırılmış olsalarda Şaman kültürü ve ritüellerine devam etmektedirler. Tofalar 1030 yılına kadar Kagaslar olarak anılmışlardır.
Irkutsk’da yaşayan Soyot Türkleri de hemen hemen dil kültür olarak Tuva Türkleri ile aynıdır diyebiliriz. Buryatya’nın Ahın rayonunda yaşamaktadırlar. Soyot Türklerinin sosyal organizasyonları Orta Asya Türklerdeki geleneksel aksakallar heyetinin oluşturduğu konseye dayanır. Göçebe halinde yaşamaktadırlar.
Soyotların bilinen boyları ise İrkit, Haasuut ve Onhot sülaleleridir.
İrkit kelimesi Tuva’da soyad olarak da kullanılmaktadır. İrkutsk adı da buradan gelmektedir.
Türkiye’nin yüzölçümü ile aynı büyüklük de olan Irkutsk bölgesinde Türk kimliği yok olmakla karşı karşıya gelirken Tofa ve Soyot Türklerini unutmayalım.
(Gencehan Tunay)
